Wanneer ‘anders’ zijn eindelijk een naam krijgt: de late ontdekking van hoogbegaafdheid.

Ervaar jij het leven heel intens? Word je door je omgeving wel eens kritisch genoemd? Heb je een sterke behoefte aan autonomie? Misschien behoor je dan tot de naar schatting 2 à 3% van de bevolking die hoogbegaafd is. Bij velen blijft dit lange tijd onder de radar of wordt het verward met andere diagnoses. Met experte Lore Dewulf onderzoeken we waarom hoogbegaafdheid soms pas op volwassen leeftijd wordt ontdekt en reiken we handvaten aan voor wie zich in die zoektocht herkent.

Annelies Vanbelle

Sommige mensen voelen het al jaren: dat ze anders denken, anders voelen, anders kijken. Dat gesprekken voor hen soms te traag of te oppervlakkig zijn. Dat ze op het werk of in relaties vastlopen, of uitgeput raken zonder precies te begrijpen waarom. Vaak krijgen ze daar een eerste verklaring voor, zoals hoogsensitiviteit, ADHD of een andere diagnose. Maar toch blijft er iets knagen, alsof het plaatje nog niet volledig is. En dan blijkt, op latere leeftijd, dat er nog een andere laag onder zit die lang onzichtbaar bleef: hoogbegaafdheid.

Lore Dewulf, expert hoogbegaafdheid en auteur van het boek Hoogbegaafd zijn (Pelckmans) ontdekte zelf pas op latere leeftijd dat ze hoogbegaafd is. Ze begeleidt in haar praktijk dagelijks hoogbegaafde volwassenen en kinderen die hulp zoeken bij het navigeren door een wereld die niet altijd op hen is afgestemd. Hoogbegaafdheid is zoveel meer dan louter een hoog IQ.

We beginnen bij de basis: wat is hoogbegaafdheid nu precies? Lore Dewulf: “Er is altijd een cognitieve component: het gaat om mensen met een bovengemiddeld IQ. Daarnaast zien we een reeks persoonlijkheidskenmerken die vaak samen voorkomen: een sterk kritisch denkvermogen, een grote behoefte aan autonomie, een hoge lat voor zichzelf, een verhoogd zelfbewustzijn en een sterk ontwikkeld moreel kompas.

“Vaak krijg ik de opmerking: ‘Maar die eigenschappen komen toch bij veel mensen voor?’ Dat klopt, maar bij hoogbegaafdheid zijn ze tegelijk aanwezig én in sterke mate. Bijvoorbeeld: een hoogbegaafde is niet ‘gewoon kritisch’, maar krijgt vaak de opmerking van de omgeving dat hij of zij ‘té kritisch’ is.

“Dat ‘te zijn’ is overigens heel typisch voor hoogbegaafdheid. Dat heeft te maken met een ander luikje dat ik erg belangrijk vind om mee te nemen in het verhaal: de theorie van de Poolse psychiater Kazimierz Dabrowski over de ‘overexcitabilities’ of ‘overprikkelbaarheden’. Hij stelt dat hoogbegaafde[LD1]  individuen veel intenser dan gemiddeld in de wereld staan, en dit op een vijftal gebieden: zintuiglijk, emotioneel, intellectueel, psychomotorisch en qua verbeeldingskracht. Telkens heeft die verhoogde intensiteit zowel een verrijkende als een belastende kant.”

De zee van labels

Veel mensen die uiteindelijk ontdekken dat ze hoogbegaafd zijn — en dat dit de reden kan zijn dat ze zich al een heel leven een vreemde eend in de bijt voelen — hebben er al een heel parcours opzitten. Aangezien hoogbegaafdheid voor de meesten ook gepaard gaat met hoogsensitiviteit, is dat vaak het eerste handvat dat mensen vastgrijpen om hun ‘anders zijn’ te verklaren. De toegenomen populariteit van dit persoonlijkheidskenmerk maakt het voor velen een eerste opstapje naar een beter begrip van zichzelf.

Toch volstaat dat niet altijd. Lore Dewulf: “Veel mensen komen via hoogsensitiviteit bij mij terecht, maar voelen dat het niet het hele verhaal is. Dan kijken we verder en komen we uit bij hoogbegaafdheid. Soms zijn de verhalen in mijn praktijk schrijnend en lopen mensen al een leven lang rond met een diagnose die niet klopt. Zoals een man van 45 die als kind de diagnose ASS (autisme, AV) kreeg, maar waarbij later blijkt dat hoogbegaafdheid een grote rol speelt. Dat kan leiden tot een identiteitscrisis, omdat je moet loslaten wie je dacht te zijn. Dat is geen eenvoudig proces.”

“Labels moeten dus met de nodige voorzichtigheid toegekend worden, door mensen met de juiste expertise. In een overbelaste sector met lange wachtlijsten is dat niet altijd evident. Bij hoogbegaafdheid is het risico op misinterpretatie groot, waardoor diagnoses zoals ASS, ADD of ADHD soms te snel worden gesteld. Idealiter wordt eerst onderzocht of hoogbegaafdheid een rol speelt en kijk je of de meeste problemen verdwijnen wanneer daar rekening mee wordt gehouden. Is dat niet zo, dan kan men nog altijd richting andere diagnoses gaan kijken.”

Aha-erlebnis

Het besef mogelijk hoogbegaafd te zijn groeit bij sommigen geleidelijk; bij anderen is er een duidelijk aha-moment waarop alles plots op zijn plaats lijkt te vallen. Hoe verloopt zo’n proces precies? Welke typische triggers brengen die zoektocht op latere leeftijd op gang?

Lore Dewulf: “Er zijn verschillende ingangen, maar de rode draad is dat mensen zich vaak al van jongs af anders voelen. Problemen duiken bijvoorbeeld op tijdens het middelbaar of in het hoger onderwijs. Omdat alles vroeger vrij vlot ging, hebben ze nooit echt geleerd om te studeren of met uitdagingen om te gaan. Vaardigheden zoals omgaan met fouten, doorzetten of hulp vragen zijn daardoor minder ontwikkeld.”

“Ook op het werk kunnen problemen opduiken, omdat de job bijvoorbeeld te saai is en niet genoeg uitdaging biedt. Mensen kunnen dan de vraag stellen: hoe komt het dat ik steeds wil veranderen van werk? Waarom ben ik alles zo snel beu? Tegelijk is er vaak faalangst als er dan wel taken worden aangeboden die meer inspanning of verantwoordelijkheid vergen.”

Onder de radar

“Bij vrouwen komt de vraag vaak naar boven wanneer ze kinderen krijgen. Ze nemen hun zorgtaak heel ernstig en willen het goed doen, zeker wanneer hun kinderen zelf ook hoogbegaafd en/of hooggevoelig[LD2]  zijn. Tegelijk verliezen ze hierbij zichzelf soms uit het oog. Ze zijn dan zintuiglijk en emotioneel overprikkeld, maar cognitief onderprikkeld door het gebrek aan uitdaging. Ze bevinden zich dan in een innerlijke spreidstand, waardoor het moeilijk is om te weten ‘Wat heb ik nu eigenlijk nodig?’ Activiteiten zoals een goed gesprek, een boek of een podcast kunnen dan net rust brengen, omdat ze die cognitieve behoefte voeden. Het is belangrijk om daar bewust aandacht voor te blijven hebben.”

Hoewel hoogbegaafdheid even vaak voorkomt bij mannen als bij vrouwen, verschilt het moment van herkenning. Lore Dewulf: “Op kinderleeftijd worden meer jongens gediagnosticeerd, omdat meisjes zich vaak beter aanpassen en hun moeilijkheden camoufleren. Jongens gaan uit verveling sneller de klas op stelten zetten, dus die blijven minder onder de radar. Op latere leeftijd zien we het omgekeerde: bij vrouwen lukt dat maskeren minder goed. Het kost te veel energie of begint te wringen, waardoor ze op zoek gaan naar antwoorden. In mijn praktijk zie ik daarom meer vrouwen die pas op volwassen leeftijd tot dit inzicht komen.”

Eenzaamheid

Lore Dewulf: “Heel typisch is ook dat mensen hun hoogbegaafdheid ontdekken via hun kinderen. Ze komen dan op consult, horen het verslag over hun kind en herkennen zichzelf hier volledig in: ‘Oei, dat gaat over mij!’ Een soort omgekeerde identificatie.

“Natuurlijk heeft niet iedereen kinderen die dit proces in gang zetten. Sommigen zoeken hulp omdat ze sociaal vastlopen. Ze verlangen naar diepgang in relaties en vriendschappen, zijn toegewijd, trouw en oprecht, maar vinden dat niet altijd terug bij anderen. Dat kan leiden tot een sterk gevoel van eenzaamheid.”

Lore Dewulf: “Dat gevoel begint vaak al in de kindertijd. Hoogbegaafde kinderen ontwikkelen zich sociaal vaak anders en sneller. Wanneer iemand zegt ‘je bent mijn vriend’, heeft dat voor hen een diepe betekenis, terwijl het voor andere kinderen iets vluchtiger kan zijn. En dat gevoel wordt meegenomen naar de volwassenheid. Men denkt: ‘Ik ben sociaal een beetje raar, ik heb moeite met vriendschappen.’ Terwijl het in werkelijkheid vaak gaat om het vinden van mensen die op een gelijkaardige, intense manier in relaties staan — mensen die hen werkelijk kunnen spiegelen.”

De eerste stappen

Wat zijn de eerste stappen voor wie vermoedt hoogbegaafd te zijn? Lore Dewulf: “Ik zou in elk geval afraden om je zoektocht te starten op sociale media. Je herkent er al snel kenmerken van bijvoorbeeld ADHD en denkt: ‘Dat ben ik, dat heb ik.’ Maar het is belangrijk om verder te kijken dan gedrag alleen: wat zit eronder? Waarom ben je snel afgeleid? Misschien omdat je je in een omgeving bevindt die te weinig uitdaging biedt en waarin alles voor jou te traag gaat.

“Mijn eerste advies is om op zoek te gaan naar betrouwbare, wetenschappelijk onderbouwde informatie en mensen met expertise. Lees boeken, luister podcasts en kijk waar je herkenning voelt. Van daaruit kun je eventueel een hulpverlener zoeken die je verder begeleidt. Neem de tijd om te bekijken bij wie je aanklopt en welke ervaring en kennis iemand heeft rond hoogbegaafdheid.

“Daarom stel ik tijdens zo’n onderzoek ook verdiepende vragen: hoe ben je tot een antwoord gekomen? Wat speelde zich af in je hoofd? Die observaties zijn minstens even belangrijk als de testresultaten zelf, samen met de persoonlijkheidskenmerken en de intensiteiten zoals beschreven door Dabrowski. Op basis van dat volledige beeld kan ik inschatten of hoogbegaafdheid een rol speelt.”

Het fragiele begin

En dan: je bent hoogbegaafd. Een opluchting, want alle puzzelstukken van je leven vallen plots in mekaar. Maar er is ook pijn: wat als ik als kind al had geweten dat ik hoogbegaafd was? Had ik mijn leven anders kunnen inrichten? Hoeveel zelfverwijt was er ten onrechte, omdat ik niet voldeed aan de verwachtingen van mezelf of de omgeving? Het is soms een heus rouwproces, om de niet geleefde levens. En het vergt tijd en ruimte om dat te verwerken.

Lore Dewulf: “Mensen kijken op dat moment niet alleen achteruit, maar ook vooruit. Soms willen ze hun hele leven omgooien, hun werk opzeggen of een relatie beëindigen omdat dit hen niet lijkt te passen. Zoals bij alle ingrijpende levensgebeurtenissen zeg ik: laat er eens alle seizoenen overgaan, neem geen halsoverkop beslissingen. Ik raad aan om te temporiseren. In het begin ben je nog fragiel, hou daar rekening mee.

“Ga het misschien ook niet meteen aan iedereen vertellen, behalve aan je dichte omgeving. Deel dit in eerste instantie met mensen bij wie je je veilig voelt. Je hoeft niet iedereen mee te nemen in je proces. Er rust nog steeds een zeker taboe op hoogbegaafdheid. Het wordt soms gereduceerd tot: ‘je denkt dat je slim bent’ of ‘je bent arrogant’. Wanneer iemand daar lacherig of afwijzend op reageert, kan dat in deze beginfase extra hard binnenkomen.”

Vergrootglas

Wanneer de eerste storm na het besef wat is gaan liggen, komt een nieuwe vraag naar voren: wat kun je concreet veranderen om beter afgestemd te leven als hoogbegaafde persoon? Hoe integreer je dat inzicht in je dagelijks leven? Lore Dewulf: “Het komt vaak voor dat mensen vriendschappen en relaties anders gaan bekijken. Wat zijn energiegevers en -nemers? Sommige relaties worden losgelaten omdat ze te veel energie kosten. Ook op professioneel vlak wordt gekeken of er meer uitdaging nodig is. Maar het kan even goed zijn dat iemand structureel te veel verantwoordelijkheid neemt en meer moet leren doseren.

“Hoogbegaafde mensen hebben geen filter tussen hen en de wereld, maar een vergrootglas. Daarom krijgen ze veel meer prikkels binnen én het kost hen ook nog eens langere tijd om die prikkels te verwerken. Ze zeggen: ‘Mijn hoofd zit altijd vol. Ik sta voortdurend aan.’ En dus gaat het ook over: wat helpt mij uit deze overprikkeling te raken? Hoe kan ik terug zakken in rust?

Dat kan heel veel vormen aannemen. Weg van de schermen en de snelle dopamineprikkels. Meer wandelen, bewegen, sporten. Of creatief bezig zijn, maar dan zonder druk op jezelf te leggen. Niet prestatiegericht, maar om het plezier van de activiteit. Die speelruimte bewaren, dat vind ik zo belangrijk.”

Maatschappelijke bewustwording

Problemen rond hoogbegaafdheid ontstaan vaak door een mismatch tussen de noden van de persoon en de context waarin hij of zij moet functioneren. Lore Dewulf: “Wanneer die afstemming er wél is, zie je vaak dat één plus één drie wordt: het wordt een meerwaarde, zowel voor de persoon zelf als voor de omgeving. Hoogbegaafdheid is geen officiële diagnose en staat niet in de DSM-5, omdat het op zich geen stoornis is. Maar dat betekent niet dat er geen ondersteuning nodig kan zijn. Voor mensen aan de andere kant van het IQ-spectrum is die ondersteuning vanzelfsprekend. Bij hoogbegaafdheid klinkt het al snel: ‘Je bent slim genoeg, trek je plan.’ Maar zo werkt het niet. Ook zij moeten hun weg vinden in een maatschappij die vooral afgestemd is op de gemiddelde norm.

“Mijn grootste missie is om het taboe rond hoogbegaafdheid te doorbreken. Tijdens het schrijven van mijn boek merkte ik dat ook bekende mensen er liever niet openlijk voor uitkomen. Hoogbegaafden zijn vaak sterk in zich aanpassen en camoufleren. Nochtans zou meer openheid net helpen om het maatschappelijk begrip te vergroten. Als er vrijer over gesproken kan worden, voelen mensen zich minder vreemd of geïsoleerd. Daarom organiseer ik binnenkort ook een informele, laagdrempelige bijeenkomst voor hoogbegaafden. De belangstelling is groot, wat betekent dat er veel nood aan is. Het is zo belangrijk als hoogbegaafde om gelijkgestemden te ontmoeten, herkenning te ervaren en jezelf gespiegeld te zien. Begrijpen wie je bent, is geen eindpunt, maar het begin van leven op een manier die wél klopt voor jou.”

(Dit interview verscheen eerder in Psychologies magazine)

---

Meer infomatie:

loredewulf.be

‘Hoogbegaafd zijn’, Lore Dewulf, Pelckmans Uitgevers, 2025.